Deventer, een stad opgesloten in zijn vesting, deel 3
In deel 1 en deel 2 van deze serie heb ik laten zien welke gevolgen het opgesloten zitten binnen de vestingwerken had voor de ‘mingegoeden’ van Deventer. Maar de tijden veranderden en in het laatste kwart van de negentiende eeuw kreeg de stad eindelijk toestemming om haar korset af te leggen. In dit laatste deel laat ik zien waar dit toe leidde.
In 1849, het jaar van de ernstige cholera-uitbraak waarmee ik het tweede deel van deze serie afsloot, stuurde een groep Deventenaren een brief naar de Tweede Kamer. Ze drongen hierin aan op het spoedig slechten van de vestingwerken. Nul op het rekest is wat ze kregen. De vesting werd nog steeds van belang voor de landsverdediging gevonden. Hoewel, niet helemaal nul: de lunetten en de overige ‘buitenwerken’ aan de overzijde van de gracht gesloopt mochten worden. Maar dit leverde geen extra ruimte voor de opgehoopt zittende bevolking op.
Kringenwet 1853
Vaststelling van de Kringenwet in 1853 sloeg de hoop op slechting van de vestingwerken helemaal de bodem in. Deventer bleef een vestingstad. Het bouwverbod voor het schootsveld werd wel teruggebracht van 1.130 meter naar 600 meter vanaf de vestingwal gerekend. Alleen bouwwerken van maximaal 40 vierkante meter die gemaakt waren van ‘verbrandbare stoffen’ mochten hier worden opgericht. Een opsteker was dan weer wel dat de stad een jaar later het bericht kreeg dat de rivierzijde niet langer verdedigbaar hoefde te zijn. Dit bood de mogelijkheid om de middeleeuwse ringmuur langs IJssel die er nog altijd stond, af te breken. Alle poorten langs de IJssel verdwenen al snel, de Vispoort in 1855, de Melksterpoort in 1857, de Buiten-Duimpoort en grote delen van de middeleeuwse muur twee jaar later. Eindelijk kreeg de stad ruimte voor een klein beetje nieuwbouw, maar veel zoden aan de dijk zette dit niet.
Aan de landzijde zorgde alleen de komst van de spoorwegen naar Deventer voor een verandering. Aan de noordzijde van de stad , ongeveer op de plek van het huidige station, kwam het station te liggen. Om de treinreiziger een goede toegang tot de stad te geven, werd de Middelste- of Duistere Brinkpoort afgebroken. Op de foto hieronder, genomen tijdens de afbraak van de poort, is de Duistere Brinkpoort linksboven nog te zien. Op de voorgrond is men bezig de binnengracht te dempen.
Nieuwe voorsteden
De gemeenteraad bleef bij de regering in Den Haag aandringen op slechting van de wallen, een last ‘waarvan zij dagelijks den druk gevoelt en die hare vrije ontwikkeling in eene groote mate tegenhoudt’. De minister van Oorlog wilde er niets van weten. De stad moest nog zeker een kwart eeuw doorbrengen met haar vestingwerken. De industrialisering had intussen Nederland en dus ook Deventer bereikt. De stad telde al een heel aantal fabrieken, maar die konden in de stad niet uitbreiden én veroorzaakten in veel gevallen grote overlast en verontreiniging voor de buurt. Nieuwe fabrieken kwamen er evengoed wel, maar dan een heel eind van de stad af, buiten de voorgeschreven kring van 600 meter. Niet ideaal, maar toch vonden een aantal fabrikanten dat te verkiezen boven voortgaan in die nauwe, bedompte stad waar uitbreiding onmogelijk was.
Zij vestigden hun fabriek dus buiten het schootsveld en daar ontstonden dan ook voorsteden, bewoond door de fabrieksarbeiders. Die voorsteden kampten met de problemen die ik al eerder beschreef, waaronder de slechte toestand van de wegen. In 1872 verzochten enkele ondernemers de gemeente om de wegen te verbeteren en te verlichten. De gemeente voelde daar niets voor, want: niet hun eigendom. De gemeente bemoeide zich ook niet met de voorsteden, dat was particulier bezit, wat er toe leidden dat die voorsteden al snel net zo volgebouwd werden met kleine woninkjes als de volkswijken in de binnenstad. Van de nachtwakerstraat had de negentiende eeuw in de tweede helft nog geen afscheid genomen.
De Vestingwet van 1874: een ommekeer
Ontwikkelingen in het buitenland leidden uiteindelijk tot een ommekeer. In 1870 was de Frans-Duitse Oorlog uitgebroken. De Fransen en de Duitsers (of eigenlijk: de Pruisen) lagen met elkaar in de clinch, en Nederland mobiliseerde voor alle zekerheid. Ons land bleef dan wel uit de oorlog, maar de oorlog toonde aan hoe totaal inadequaat stedelijke vestingwerken waren. Al die versnipperd gelegen wallen waren zinloos als het er om ging een modern oprukkend leger tegen te houden.
Eindelijk zag de regering in dat het handhaven van vestingsteden zinloos was. De Vestingwet van 18 april 1874 maakte aan de status van een groot aantal steden als vestingstad een einde en zo ook die van Deventer. Eindelijk mochten de wallen geslecht worden en kon er gebouwd worden in het gebied dat altijd het schootsveld was geweest. De sloop van de Deventerse vestingwerken begon in 1876. Als eerste stadspoort ging de Noordenbergpoort eraan, als laatste de Bergpoort in 1880. Die laatste vond kort daarop een plek in de tuin van het Rijksmuseum in Amsterdam, maar dat is een verhaal voor een andere keer.
Plan van Uitleg
1876 was ook het jaar waarin een Plan van Uitleg verscheen. Architect Frits van Gendt, die namens het Rijk vele Nederlandse steden hielp met het ontmantelen van hun vestingwerken, en de Deventer stadsarchitect W.C. Metzelaar waren de opstellers ervan. Zij tekenden op welke nieuwe bestemming de vestinggronden zouden krijgen. In het noorden en oosten planden ze vooral woningbouw, maar ook openbare gebouwen. De Rijkskweekschool voor aspirant-onderwijzers kwam aan de Singel te staan, evenals een armenschool en het Sint Geertruidengasthuis. Ook zouden delen van de voormalige wallen omgevormd worden tot een park. Tuinarchitect Leonard Springer (1855-1940) maakte hier het nog altijd bestaande Rijsterborgherpark. Ten westen van stad werd nog niets ingetekend. De ontwerpers verwachtten niet dat bebouwing van dat deel het komende decennium al aan de orde zou zijn. De gemeenteraad nam dit plan in 1879 aan en de gehele ontmanteling van de vestingwallen kon een aanvang nemen.
In vijf jaar tijd verdwenen de Deventer wallen en kon de uitbreiding van de stad eindelijk beginnen. Rondom de stad verrezen naast dure herenhuizen in de Singelgordel een aantal arbeiderswijken. De bevolking steeg ondertussen door, tussen 1880 en 1900 telde deze ruim 7.000 mensen, in 1879 ruim 19.000 inwoners, in 1890 23.000 en in 1900 26.000.
Woningwet 1901
Maar hoewel er vele woningen bijkwamen, bleef de woningmarkt krap en bleven er kamertjes bijkomen in de binnenstad. De woonomstandigheden hier bleven nog enige tijd bedroevend. Hoewel de stinkende binnengracht in de jaren ‘80 en ’90 van de negentiende eeuw in fasen werd gedempt, was een situatie die zich in een eeuw tijd heeft gevormd, niet zomaar weg te nemen. De Woningwet van 1901 gaf het gemeentebestuur wel meer bevoegdheden om de ruimtelijke ontwikkeling van de stad en de woningbouw in betere banen te leiden. Woningbouwverenigingen werkten met de gemeente samen om vanaf 1914 nog meer arbeidersbuurten rond de stad aan te leggen. Bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog en de in de jaren zestig ondernomen stadssanering vernietigden veel van wat er in de oude binnenstad stond.
Sinds de jaren zeventig kwam er meer aandacht voor het historisch schoon van de stad. Tegenwoordig is Deventer een fraaie historische stad, waar her en der nog stukjes van de middeleeuwse muur terug te vinden zijn. De zeventiende-eeuwse vestingwerken zijn in hun geheel opgeruimd en met hen zijn ook de krotten in de binnenstad verdwenen, waar zo lang mensen in ellende hebben geleefd.
Gebruikte literatuur:
S. Wennemers, ‘De Mauritslinie langs de IJssel. Cultuurhistorie in het huidige landschap’, in: Tijdschrift voor Historische Geografie, vol. 6, jan. 2021.
J. ten Hove, Aan knellende banden ontworsteld. De stedenbouwkundige ontwikkeling van Deventer in de 19e eeuw (1998).
H. Slechte (red.), Geschiedenis van Deventer deel 2, Nieuwe en nieuwste tijd (2010).