Deventer, een stad opgesloten in zijn vesting, deel 1

Als je in de negentiende eeuw tot de ‘mingegoeden’, oftewel de armen van Deventer behoorde, ging het niet best met je. Met steeds meer mensen woonde je opeengepakt in een stad die vanwege haar vestingwerken niet uitgelegd kon worden. In een serie van drie artikelen neem ik de gevolgen van het hebben van vestingwerken voor deze Overijsselse stad onder de loep. Dit is de eerste, waarin ik met name beschrijf hoe het allemaal zover kwam.

Zoals ik in mijn vorige artikel al gezegd heb, konden stadswallen na verloop van tijd erg beginnen te knellen. Deventer vormt een mooie casus om te onderzoeken welke invloed de vestingwerken op de woonomstandigheden in de stad hadden. Dat doe ik aan de hand van een in 1998 verschenen boek, ‘Aan knellende banden ontworsteld ‘. De schrijver, Jan ten Hove, beschrijft hierin de gevolgen van het opgesloten zitten binnen de stadswallen van een bevolking die in de 19^e eeuw uit zijn voegen groeide. Vanwege de lengte van het verhaal dat hierover te vertellen is, deel ik dit op in drie artikelen.

De vestingwerken van Deventer

Over de ontwikkeling van de Deventer vestingwerken heb ik al een hele uiteenzetting geschreven. Ik houd het hier bij een korte beschrijving van alleen de vestingwerken waar de Deventenaren in de negentiende eeuw mee van doen hadden. Dat waren de aarden wallen die midden in de Tachtigjarige Oorlog aangelegd waren. Maurits van Oranje had de stad, tot die tijd een internationaal belangrijk handelscentrum, in 1591 terugveroverd op de Spanjaarden. Om de vestingwerken bij de tijd te brengen, was men direct daarna begonnen de middeleeuwse stadsmuur te vervangen door aarden wallen volgens het Oudnederlandse vestingstelsel. Tussen 1597 en 1621 werkte men aan de wallen met de zeven vijfhoekige bastions en de brede gracht met ravelijnen om het geheel heen. Ravelijnen zijn die bijna driehoekige, grotere  eilandjes die je op de plattegrond hieronder in de gracht rond de wallen ziet liggen. Verderop in de zeventiende en ook nog in de achttiende eeuw kwam her en der nog een aanvullende bescherming in de vorm van schansen en lunetten bij. Lunetten zijn die kleine blokjes die je aan weerszijden van de ravelijnen ziet liggen. Het overgrote deel was echter rond 1621 klaar. Zeven stadspoorten had de stad, enkele daarvan bestaande uit binnen- en buitenpoorten.

De stad ging onderdeel uitmaken van de Mauritslinie, een lange reeks van vestingsteden met daartussen redoutes – kleine schansen – langs de grote rivieren. Deze rij steden, alle gelegen in het oosten en het zuiden van de Republiek, moest het westen van het land beschermen tegen vijanden uit het oosten en het zuiden. In de Eerste en Tweede Wereldoorlog zou deze linie ook weer in de militaire plannen terugkeren onder de naam IJssellinie, maar die van de zestiende eeuw was de eerste.

Bevolkingsaantallen

Lange tijd leverden de wallen geen problemen op. Eind zestiende eeuw, op zijn hoogtepunt, telde Deventer tussen de 8.000 en 10.000 inwoners. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog onderging de stad meerdere belegeringen, door zowel de Spaanse als de Staatse troepen. De dagen als internationaal handelscentrum waren voorbij, maar de stad bleef in de twee eeuwen daarna redelijk welvarend en diende voor de wijde omgeving als een regionale marktstad. Het bevolkingsaantal was sinds het begin van de Tachtigjarige Oorlog afgenomen, maar in de loop van de tijd liep het langzaam weer op. Aan het eind van de achttiende eeuw woonde er alweer 8.300 mensen in de stad. Er was nog genoeg plaats om deze bevolking onderdak te bieden. Buiten de stadsmuren waren wel wat huisjes gebouwd, maar dat waren er erg weinig. Van grote voorsteden was absoluut geen sprake.

In de negentiende eeuw veranderde dit. De bevolking steeg in rap tempo. In 1815 woonde er al 9.600 mensen in de stad, oplopend naar 13.600 in 1830  en naar 15.528 in 1850. Deventer was daarmee een van de snelst groeiende steden van Nederland. Veelal kwam dat doordat landarbeiders uit de wijde omtrek vanwege een crisis in de landbouw naar de stad verhuisden, in de hoop hier werk te vinden.

Die stad was een netwerk van smalle straten, gelegen tussen ruime marktpleinen. Mooie woningen kende de stad zeker, aan de ruime marktpleinen als de Brink, maar ook aan straten als de Rijkmanstraat, de Assenstraat en de Grote Poot. Maar er kwamen steeds meer sloppen en stegen bij, waar de ‘minvermogenden’ kwamen te wonen. Dit speelde zich vooral in twee gebieden af: de noordelijke helft van het Noordenbergkwartier en in de oostelijke helft van het Bergkwartier. Beide buurten lagen dicht tegen de stadsmuur aan, een verschijnsel dat we bij veel Nederlandse steden kunnen waarnemen. De elite woonde veelal in het centrum van de stad, rond de belangrijkste marktpleinen, in de buurt van de kerk en het stadhuis. De buurten tegen de stadsmuur aan waren voor de minderbedeelden.

In Deventer grensden beide buurten ook nog aan de binnengracht, oorspronkelijk de middeleeuwse stadsgracht. Toen met de aanleg van de vestingwerken aan de landzijde van de stad de stadsmuur hier afgebroken werd, bleef de gracht intact en werd de binnengracht. In deel 2 van deze serie bespreek ik de situatie in deze twee buurten verder.

Vestingwet 1814

Als de stad uitgelegd kon worden, konden veel problemen voorkomen worden. Maar dát mocht nu juist niet. Allereerst was de stad nog steeds een vesting en dat zou hij het grootste deel van de negentiende eeuw ook blijven. In de winter van 1813-1814 was de door Franse troepen bezette stad nog belegerd geweest door kozakken. Dit waren Russische troepen die de legers van Napoleon bij de Volkerenslag van Leipzig in de pand hadden gehakt en nu ook in Nederland achter de Fransen aanzaten. Oorlogsgevaar was dus bepaald geen verre herinnering.

In 1814 besloot de kersverse, een jaar eerder aangetreden koning Willem I dat meerdere steden aan de oostkant van het land, een vesting moesten blijven. Deventer was er daar een van. De Vestingwet van dat jaar verklaarde ook alle gronden en gebouwen die ter verdediging van de stad dienden tot bezit van de staat. Waar elders in het land steden aan de slag konden gaan met het ontmantelen van hun vestingwerken, moesten die van de vestingsteden intact gehouden worden.

Dat betekende voor Deventer dat ze hun zeventiende-eeuwse aarden gordel moesten behouden én onderhouden. Dit gold ook voor de muur aan de IJssel.  Hier was in de zeventiende eeuw de middeleeuwse stadsmuur blijven staan, aangezien daar niet werd gekozen voor vervanging door een aarden wal. Die muur was rond 1815 in ernstig verval geraakt, maar moest evengoed blijven staan. Alleen de binnenpoorten mochten wel worden gesloopt. Die waren voor de verdediging van de stad immers niet van belang en kostten geld in het onderhoud. De stad verkeerde vanwege de oorlogsschade en verminderde inkomsten uit de pachtgronden rond de stad in een rampzalige economische toestand. Extreme zuinigheid was het devies. De buitenpoorten hadden wel een verdedigende functie en moesten blijven bestaan.

Verder betekende het: niet bouwen in het schootsveld. In Deventer was de grens daarvan op een afstand van 300 roeden, of 1.130 meter buiten de vestingwallen gelegd. En al zou het wel zijn toegestaan, dan nog was bouwen buiten de wallen niet aantrekkelijk. De redenen daarvoor beschreef ik in mijn vorige artikel al: veelvuldige wateroverlast, onveiligheid door criminaliteit en het gemis van voorzieningen die bewoners van de stad wel hadden. Wellicht had het ‘buiten’ wonen voor sommigen ook zijn charmes, maar er zal een reden geweest zijn dat zo weinig mensen het maar deden. Wat dit voor gevolgen had voor het leven in de stad, lees je in deel 2 van deze serie.

Gebruikte literatuur:

J. ten Hove, Aan knellende banden ontworsteld. De stedenbouwkundige ontwikkeling van Deventer in de 19e eeuw (1998).

Zie meer over de Mauritslinie: de Canon van Nederland.