Van bliden, oestellen en boghen: het beleg van Zierikzee (1304)
Zware stenen en grote pijlen beukten tegen de stadsmuren van het kleine Zierikzee. Het is 1304 en het Zeeuwse stadje wordt omsingeld en aangevallen door een groot leger. Het lijkt een spannend ridderverhaal maar het gebeurde allemaal echt. Het verslag dat een tijdgenoot van dit beleg maakte laat goed zien hoe zo’n middeleeuwse belegering in zijn werk ging.
Zierikzee was verstrikt geraakt in de strijd om Zeeland Bewestenschelde, oftewel de eilanden Walcheren, Noord-Beveland en Zuid-Beveland. Zowel de graaf van Vlaanderen als de graaf van Holland vonden dat dit stuk land bij hun graafschap hoorde. De een wilde niet toegeven aan de ander en dat werd dus oorlog, zoals dat wel vaker ging in de middeleeuwen. De Vlamingen, onder leiding van Gwijde van Namen (1272-1311), legeraanvoerder en zoon van de graaf van Vlaanderen, veroverden in 1303 heel Zeeland. Alleen Zierikzee hadden ze nog niet in handen gekregen.
Een belangrijke plaats
Zierikzee was toen al een belangrijke handelsplaats en een belangrijk bestuurscentrum op Schouwen-Duiveland. In de twaalfde eeuw was de stad al voorzien van een stenen stadsmuur, met een weergang op spaarbogen. Op de kaart die cartograaf Jacob van Deventer omstreeks 1550 maakte, zien we de stadsmuur afgebeeld, met een groot aantal muurtorens op regelmatige afstand van elkaar. De drie stadspoorten die we nu in de stad kunnen zien staan, de Nobelpoort, de Noordhavenpoort en de Zuidhavenpoort, stonden hier in 1304 toen nog niet en zijn pas later in de 14de eeuw gebouwd. De muren waren dan van steen, verder zal de bebouwing binnen de muren hoofdzakelijk van hout geweest zijn, op de kerk na.
Detail van de plattegrond van Zierikzee, door Jacob van Deventer, ca. 1550 (Collectie Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Deel I, nr 533).
Al twee keer, in 1303 en in het voorjaar van 1304, hadden de Vlamingen de stad belegerd, maar dit was zonder succes gebleven. Begin mei probeerden ze het opnieuw. Als Zierikzee in handen was, controleerden de Vlamingen de monding van de Schelde en dat was strategisch uiterst belangrijk.
Het is belangrijk om te weten dat het gebied rond Zierikzee er wel wat anders uitzag dan nu. In 1304 lag ten oosten van de stad een smal stuk water als een scheiding tussen de eilanden Schouwen en Duiveland. Zeventig jaar zou dit water drooggelegd worden en werden beide eilanden met elkaar verbonden tot het eiland Schouwen-Duiveland zoals we dat nu kennen. Maar in 1304 was het nog niet zover en kwam de strook water, de Gouwe geheten, in het zuiden uit op de Schelde, wat nu Oosterschelde genoemd wordt. Zierikzee was met een smal kanaal verbonden met de Gouwe.
Ten noorden van dit kanaal sloegen de Vlamingen hun tenten op. Aan de overkant, dus ten zuiden van dit kanaal, kwamen met de Vlamingen collaborerende Zeeuwen te liggen. In totaal zou het leger uit 4.000 tot 6.000 man bestaan hebben. De grafelijke klerk Melis Stoke (1235-1305) heeft de belegering uitgebreid beschreven in zijn Rijmkroniek. Hij was zelf niet aanwezig bij de derde belegering, maar was dat wel bij de eerste en tweede belegering en kende de stad dus goed. De verhalen over het derde beleg zal hij van anderen hebben gehoord.
Overzichtskaart van het gebied rond Zierikzee in 1304.
Een arsenaal aan belegeringswapens
De Vlamingen hadden een heel scala aan belegeringstoestellen meegenomen om de stad te bestoken, maar de Zierikzeeërs hadden die ook. Op de stadsmuren hadden de Zierikzeeërs ‘oestellen’ geplaatst, dat waren een soort grote kruisbogen die ‘quarelen’, oftewel grote pijlen, over maar liefst een halve kilometer af konden schieten. ‘Van sterken ostelen ende boghen, Ic weet dat quarele vlogen’, dichtte Stoke. Hiermee slaagden ze er al in om meer dan 100 vijanden te doden die het stro naar de stadsgracht droegen om er de dammen van te maken. Andersoortige kruisbogen en springalen, ook een soort katapulten, stonden ernaast en maakten ook veel slachtoffers.
De Vlamingen hadden meerdere blijdes opgesteld, grote, stenen slingerende katapulten. Een van de stenen was 300 pond en trof het dak van de Dominicanenkerk. Maar de verdedigers konden hiervan toch een voordeel halen. Ze haalden de steen op, legden die in hun eigen blijde, en slingerde de steen weer terug, richting de aanvallers! Ze konden kennelijk heel goed mikken – of het was puur geluk – dat de steen een van de blijden van de Vlamingen trof. Het mechaniek waarmee de blijde werd bedien, werd getroffen, wat de blijde onbruikbaar maakte. Erger nog, ook de ongelukkige ‘blijdemeester’, de bediener van de blijde dus, werd getroffen en was de rest van het beleg niet meer inzetbaar.
Replica van een blijde, bij het Château des Baux in Frankrijk (Wikimedia Commons).
Stoke vertelt hoe Gwijde vijf evenhogen liet bouwen, dit waren verrijdbare belegeringstorens. In die torens zaten manschappen die, als de toren de muur had bereikt, op de weergang konden springen en zo de stad binnen konden komen. ‘Ende brochten vijf bruggen mede, die op wielen ghingen voert’, in de woorden van Stoke. Maar die torens moesten wel eerst bij de muren konden komen, over de stadsgracht die om de muren heen lag. Daartoe liet Gwijde maar liefst zeventien dammen maken van koren en stro. Mannen moesten dat stro aanbrengen, onder hevige beschietingen vanuit de stad. Hoeveel mannen daarbij omgekomen zijn is niet bekend maar het zullen er een heel aantal geweest zijn. Aldus Stoke: ‘Si verloren so menighen man, dat ict gheseggen niet en can’.
Na enige tijd besloten de Vlamingen om het voetvolk de stad aan te laten vallen. Blijdes bleven stenen tegen de stadsmuur aan gooien (‘met bliden uut warp menigen steen’), om er een bres in te maken. De evenhogen rolden naar de stadsmuur, en manschappen bereikten over de dammen in de stadsgracht de onderkant van de stadsmuur. Na zware gevechten slaagden ze er echter niet in de stad in te nemen. De Vlamingen moesten zich terugtrekken en de mannen die de dammen in de gracht hadden aangelegd, waren voor niets gesneuveld. De Zierikzeeërs haalden het stro weer uit de gracht en brachten het binnen de stad. Het binnen de stadsmuren gebrachte vee had op die manier ook weer wat te eten. Tot dat moment hadden ze het moeten doen met het riet van de daken van de huizen en het beddegoed van de Zierikzeeërs: ‘Den beesten eten vanden huusen dac’ en ‘si aten vanden bedde tstro’.
19de-eeuwse voorstelling van het beleg van Zierikzee, door J.W. Kaiser (1813-1900) (Collectie Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel III, nr 6)
Stoke vertelt ook over vrouwen van de stad, die volop meededen met de verdediging. ‘Die vrouwen onder hem ghemene, droegen te mure al die stenen, die daer laghen op die straten; sine wouden die manne niet laten’. Vertaling: de vrouwen droegen de stenen die op straat lagen naar de muur toe. De mannen die op de weergang stonden konden die weer op de hoofden van de aanvallers gooien. De vrouwen van Zierikzee droegen zo letterlijk hun steentje bij. Dat vrouwen volop meevochten is zeker niet uniek voor dit beleg, bij andere middeleeuwse belegeringen zien we dit ook. Als er ergens in de stad brand uitgebroken was, blusten de vrouwen die, zodat de mannen zich op de verdediging konden concentreren. Stoke schrijft dan ook: ‘Gheviele brant, si [de vrouwen] wouden keren; si wouden selve sien ten vure, ende manne bleven ten mure’.
‘Tbeleg voer Zyrixze’. Het beleg van Zierikzee door de Vlamingen, met op de voorgrond hun tentenkamp, en op de achtergrond de muren van de stad. De voor ons onbekende tekenaar heeft drie kanonnen afgebeeld, maar die waren in 1304 nog helemaal niet bekend in Nederland (Collectie Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel III, nr 5.)
Een hoge, sterke catte
De Vlamingen hadden nog een troef achter de hand, in de vorm van een enorme ‘catte’. Stoke opnieuw: ‘Si waren der gracht also naer met eenre catte, die was aldaer’. Een catte was een kruising tussen een aanvalstoren en een overdekte stormram. Het moet een enorm, meters hoog ding geweest zijn, waarmee de vijand over de stadsmuren heen kon kijken. ‘So groot, so hoech ende so sterc was dat vermaledide werc, datmen mochte sien al indie poert’. Maar het mocht niet baten: een boogschutter uit de stad vuurde brandende pijlen op het gevaarte af en wist het in brand te steken. Vlamingen die erop af gestuurd werden om het te blussen, kregen stenen op zich af geslingerd vanuit blijdes die in de stad stonden. De stenen raakten ook de catte, waardoor het vernield werd en door de brandende pijlen in vlammen opging.
Dit betekende het eind van de aanvallen. De Vlamingen gingen in plaats daarvan over een beproefde tactiek: niets doen, stilzitten en ervoor zorgen dat er geen voedsel meer de stad in kwam. Op een gegeven moment zou de stad zich dan vanzelf wel overgeven, was de hoop. Zover kwam het niet. Een Hollands ontzettingsleger reisde per schip naar Zierikzee en trof daar het Vlaamse leger dat ook in schepen op hen afkwam. Het beleg eindigde op 11 augustus 1304 in een van de belangrijkste zeeslagen van de middeleeuwen: de Slag bij Zierikzee. Het beleg had ruim drie maanden geduurd.
Opnieuw was gebleken dat stadsmuren, hoewel heel kostbaar, een goede investering waren en optimale bescherming boden tegen plundering van de stad. Zelfs een uit duizenden mannen bestaand leger, goed uitgerust met blijdes en andere belegeringswapens, had de stad niet in kunnen nemen.
De Zuidhavenpoort is een van de drie stadspoorten die Zierikzee nog steeds sieren. Deze poort heeft niets van het beleg in 1304 gezien, want hoewel gebouwd in de 14de eeuw, is de poort pas van ná 1304. Foto: Martin Deinum, 2023.
Gebruikte literatuur:
M. Stoke, Rijmkroniek van Holland (366-1305), Integraal te lezen op internet.
P. Henderikx, ‘Het begin van Zierikzee: van agrarische nederzetting tot haven- en handelsstad’, in: Zierikzee, acht eeuwen stad (2021)
P. Henderikx, ‘Het ontstaan en de vroegste ontwikkeling van Zierikzee (tot са. 1300)’, in: Kroniek van het land van de zeemeermin (Schouwen-Duiveland) (1997).
R. de Graaf, Oorlog om Holland 1000-1375 (1996).