Een bruiloftstaart van een toren: de Blauwe Toren van Gorcum

Een van de meest bijzondere bouwwerken uit de vijftiende eeuw was de Blauwe Toren van Gorcum. De toren maakte deel uit van de stadsverdediging van de stad en was een van de meest imposante bouwwerken van die tijd. Ten minste, als we al diegenen die het bouwwerk met eigen ogen hebben gezien, mogen geloven. Niemand minder dan de toekomstige hertog van Bourgondië, Karel de Stoute, was de opdrachtgever van de toren.

Gorcum had al een stadsmuur, gebouwd in de tweede helft van de 14^e eeuw. De twee kilometer lange muur telde zes stadspoorten en achttien muurtorens.  Tussen 1401 en 1412 werden in dit gebied de Arkelse oorlogen uitgevochten. Die draaiden allemaal om wie de macht had in het Land van Arkel, de streek waar Gorcum in ligt. Als overwinnaar kwam de Hollandse graaf Willem VI uit de bus, hij werd in 1412 machthebber in Gorcum. Aan de zuidzijde van de stad, vlakbij de rivier de Merwede, liet hij een kasteel bouwen. Vijftig jaar later liet Karel, de graaf van Charolais en de zoon van de toenmalige hertog van Bourgondië, hier een nieuw kasteel bouwen. De Blauwe Toren was de grote blikvanger van dit complex.

Wat moest Karel de Stoute in Gorcum?

Deze Karel zou later zijn vader opvolgen als hertog van Bourgondië en wij kennen hem nu als Karel de Stoute. Nu kun je je afvragen wat hij als hertogszoon te zoeken had in het kleine, een paar duizend inwoners tellende Hollandse stadje Gorcum. Wel, hij woonde hier. Karel de Stoute had de heerlijkheden Putten en Strijen, het Land van Arkel en de stad Gorinchem als ‘apanage’ gekregen. Daarmee wordt bedoeld een gebied dat een niet-regerend lid van een vorstenhuis krijgt om daar zijn inkomsten uit te halen. Hij vestigde zich in Gorcum en probeerde vanuit hier een machtsbasis op te bouwen.

Een bruiloftstaart van een toren

Een lid van het grote, op uiterlijk vertoon verzotte Bourgondische Rijk moest natuurlijk ook groots en luxueus wonen. De Blauwe Toren, Karels woonvertrek, werd dan ook een prestigeproject. De Gorcumse kunstenaar Jacob van der Ulft (1627-1689) maakte in de zeventiende eeuw een tekening van de toren. We zien hierop een vreemd bouwwerk, een soort ronde bruiloftstaart in verschillende lagen. De onderste laag was een ronde basis van arduin hardsteen. Deze uit de Ardennen afkomstige natuursteensoort heeft een blauwgrijze kleur, waar de toren zijn naam aan ontleende. Enkele vensters met tralies ervoor bieden enige lichtinval en uitzicht. De bovenkant van deze laag bestaat uit een open galerij, bezet met arkeltorentjes, allemaal bekroond met spitsdaken. De tweede laag bestaat uit een krans van huisjes met klassiek Hollandse trapgeveltjes. De bovenste laag bestaat uit een vierkante toren met een spitsdak en een uivormige bekroning.

We weten echter ook dat de toren er niet werkelijk precies zo heeft uitgezien. Toen Van der Ultt zijn tekening maakte, was de toren al lang afgebroken. De toren werd in 1578 gesloopt, dus Van der Ulft heeft de toren zelf nooit gezien. Van der Ulft baseerde zijn tekening voor een groot deel op een beschrijving die de 17^e-eeuwse geschiedschrijver Abraham Kemp (ca. 1600-1656) van de toren maakte. Van der Ulft heeft daarnaast flink zijn fantasie aan het werk gezet. De twaalf gevels zijn een artistieke overdrijving. In het bestek voor het natuursteenwerk van de bovenbouw van Keldermans wordt maar van vier gevels melding gemaakt.

Beschrijving van Abraham Kemp

Ook Abraham Kemp heeft de toren zelf nooit gezien. Hooguit heeft hij restanten van de toren gezien. Zijn beschrijving is vooral gebaseerd op wat mensen die de toren zelf hebben bezocht, hem hebben verteld. Zoals wel vaker het geval was in stadsbeschrijving moest alles in de stad voorgesteld worden als uitzonderlijk, geweldiger en mooier dan in welke stad dan ook. Zo schreef Kemp ook over de toren; in heel Duitsland en Frankrijk was er niet zo’n mooie, sterke en geweldige toren te vinden, jubelt Kemp. Hij beschrijf de toren als een bouwwerk met een middellijn van 34 meter. De muren zouden onderaan 36 voet dik en bovenaan 29 voet dik geweest zijn. Dit komt neer op diktes van 11 respectievelijk 9 meter. Nu waren kasteelmuren doorgaans dik, maar ook weer niet zó extreem dik. Kemp heeft hier overdreven of zich vergist, de muren zullen hooguit enkele meters dik zijn geweest.

Luxueus

Onderin de toren waren gewelfde kelders en gevangenissen. Licht kwam binnen via getraliede vensters. Hier lag ook de waterput, waaruit het grondwater opgepompt kon worden. Op de begane grond lagen de woonvertrekken voor de adellijke bewoners, rondom een vierkante binnenplaats. Voor een heer van het statuur van Karel de Stoute moest natuurlijk representatieve, luxueuze woonvertrekken ingericht worden. In de Grote Zaal ontving Karel de Stoute zijn gasten. De slaapkamers van de heer en zijn vrouw lagen naast de Grote Zaal. In hoog-adellijke kringen was het gebruikelijk dat man en vrouw gescheiden van elkaar sliepen, in hun eigen slaapkamers. Ook in paleizen van latere tijd zou dat nog volkomen normaal zijn.  Ook de keuken lag op de begane grond, samen met de bottelarij en de specerijenkamer. Vooral die laatste, een aparte ruimte waar de spreekwoordelijk peperdure kruiden uit verre landen lagen opgeslagen, was een uitzonderlijke luxe.

Dit is niet allemaal in één keer gebouwd. De tweede laag, opbouw met de trapgeveltjes, is pas in 1524-1525 aangebracht. De opbouw werd ontworpen door Rombout II Keldermans, een grootheid in de architectuur uit die tijd. In de opbouw bevonden zich woningen voor het dienstpersoneel en bergruimtes. Met brede stenen wenteltrappen kon je naar bovenin de toren klimmen, om uitzicht te hebben over het land rond de stad.

Het complex was zelf ook afgesloten van de rest van de stad door een muur. Één hectare groot was het kasteelcomplex, toegang was via een poort aan de Molenstraat. Rond de Blauwe Toren liep een gracht. Een ophaalbrug verbond de toren met het land buiten de stad.

De Blauwe Toren was een echt prestigeobject en werd het belangrijkste kasteel van de Bourgondische hertogen in de noordelijke Nederlanden. Karel de Stoute was zo trots op zijn kasteel dat tijdens het feest vanwege zijn huwelijk met Margaretha van York in 1468 een maar liefst 12 meter hoge maquette van de Blauwe Toren vertoond werd.

Afbraak van de toren

Lang zou de toren niet staan. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de stadsmuur van Gorcum vervangen door aarden wallen, om bestand te zijn tegen de kanonnen van de Spanjaarden. De toren paste niet in de plannen die vestingbouwmeester Adriaan Anthonisz voor de stad had gemaakt. In 1578 begon de sloop en na enige tijd was er weinig meer van te zien. Sommige resten zijn nog tot 1831 zichtbaar gebleven.

Tegenwoordig ziet de bezoeker aan Gorcum dan ook niets meer van de toren. Waar heeft de Blauwe Toren precies gestaan? In 2016 zijn restanten van de Blauwe Toren opgegraven bij archeologisch onderzoek. Hieruit bleek dat de toren heeft gelegen daar waar nu de gemetselde dam, ook wel ‘beer’, in de Duveltjesgracht ligt. Deze restanten zijn verwerkt in het hotel dat hier daarna bovenop gebouwd is en vernoemd is naar de man die de Blauwe Toren liet bouwen.

Op Youtube is een zeer fraaie 3D-animatie te vinden van de toren en de middeleeuwse stadsmuur zoals deze er in 1558 uitgezien moeten hebben, voordat deze vervangen werd door de nieuwe vestingwerken.

Gebruikte literatuur:

H.A. van Goch, Van Arkel’s Oude Veste. Geschied- en Oudheidkundige aantekeningen betreffende de stad Gorinchem en hare voornaamste gebouwen en instellingen (Gorcum, 1898).

M. Hurx, ‘Een alten wonderlijcken structure ende fortresse’. De Blauwe Toren van Karel de Stoute in Gorinchem’, in: Bulletin KNOB 116 (2017) 4. Dit artikel biedt een uitgebreid overzicht van de geschiedenis en het vermoedelijke uiterlijk van de Blauwe Toren. Het is te downloaden van de website van het KNOB (Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond), via deze .

Bert Stamkot, ‘Stadsbeeld in de late middeleeuwen’, in: Felix Cerutti, Roel Mulder, Bert Stamkot en Aron de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad (Utrecht, 2019).

Aron de Vries, Op den slot tot Gorinchem. De eerste bouwfase van het kasteel (1412-1460), Jaarboek 2017 van de Historische Vereniging Oud-Gorcum.

Abraham Kemps, Leven der Doorluchtige Heeren van Arkel, ende Jaar-Beschrijving der Stad Gorinchem, Heerlijkheyd, ende Lande van Arkel, onderdesselfs Heeren, ook onder de Graven van Holland, tot den Jare 1500 (Gorcum, 1656). Het boek is integraal op internet te lezen.

E. van Tilborg, Dit was Gorinchem (Lekkerkerk, 2023)