De vestingwerken van Sluis deel 2 – de zeventiende-eeuwse wallen
In deel 1 van het tweeluik over de vestingwerken van Sluis zagen we hoe het stadje lange tijd deed over het bouwen van zijn vestingwerken en hoeveel dit had gekost. Aan het onderhoud ervan besteedde de stad in de eeuwen daarna aanzienlijk minder geld. Tegen de tijd dat de Tachtigjarige Oorlog startte in 1568, waren de vestingwerken zwaar in verval geraakt. In dit deel zien we hoe het Sluis verging tijdens de Tachtigjarige Oorlog en daarna en bekijken we wat er nu nog van de vestingwerken over is.
Sluis was in de zestiende eeuw afgegleden. De verzanding van het Zwin en de concurrentie van Antwerpen betekende de ondergang van Brugge als wereldstad. Sluis, de voorhaven van Brugge, ging daarbij mede ten onder. De gloriedagen waren definitief voorbij. Dat betekende ook geen geld meer voor onderhoud van de verdedigingswerken, die met zoveel moeite en kosten waren aangelegd. Van de poorten aan de Zwinzijde was alleen de Sint-Janspoort overgebleven, en de stadsmuur, het ‘Stenen werk ter zeewaart’, lag grotendeels bedolven onder een aarden wal.
Herstel van de vestingwerken
Dit veroorzaakte paniek toen Sluis zich in 1578 aan de zijde van Willem van Oranje (1533-1584) schaarde, tegen de Spaanse machthebber. Die had eerder in Haarlem, Naarden en Zutphen via grootschalige moordpartijen geen misverstand laten bestaan over wat er gebeurde met opstandige steden. De vestingwerken moesten gerepareerd en verstevigd worden, dat was zeker. Opnieuw was de bevolking de klos, zo blijkt uit een bevel van de stad van 22 september 1579:
Men last (draagt op) en beveelt van ’s heeren en wetswege (uit naam van de wet), dat al de ingezetenen dezer stad, manspersonen en knechten (jongens), boven de 12 jaar oud zijnde, hemlieden (zich) vinden zullen morgen vroeg te 6 uur vóór de Oostpoort met eene schop, spade, pik (houweel) of pipegale (kruiwagen), om de vest (gracht) uit te helpen delven waar ‘ t meest van noode wezen zal, zonder dat iemand hem (zich) daaraf (daarvan) zal mogen excuseeren om wat oorzake ’t zelve zoude mogen wezen.
Wie niet kwam opdagen werd beschouwd als vijand of, zo stond het in het bevel: ‘als geen beminnaar van de welvaart der stad’. Gevangenschap of verbanning uit de stad wachtte hen als straf. Geen enkele man ontkwam er dus aan, behalve de zieken en degenen die moesten wachtlopen. Voor alle andere mannen betekende het een grote gezamenlijke krachtinspanning. De vrouwen zullen voor zover mogelijk het dagelijkse werk van de mannen hebben overgenomen, want dat moest ook doorgaan.
Er kwam geen nieuwe stadsmuur meer, dat was achterhaald in de tijd van het kanon. De moderne stadsverdediging viel weer terug op aarden wallen en bolwerken. Voor de Westpoort bouwde men een schans, de Sint-Annaschans, Ook aan de overzijde van het Zwin verrezen er twee, de Noordschans en de Grote Schans. Bij de poorten aan de landzijde kwamen bastions.
Sluis in de Tachtigjarige Oorlog en daarna
Maar alle inspanningen mochten niet baten. In 1587 viel Sluis in handen van de hertog van Parma (1545-1592). Tijdens de Spaanse overheersing werd Sluis een uitvalsbasis voor galeien, die vanaf 1599 werden ingezet tegen de Republiek. In 1604 namen Staatse troepen de stad weer in voor de Republiek. De aarden wal met dubbele gracht werd vervangen door een wal met zeven hele bastions en een halve. De wal langs het Zwin kreeg vijf bastions en een gracht.
Tussen 1699 en 1702 bouwde vestingbouwkundige Menno van Coehoorn (1641-1704) de vesting nog verder uit. Hij legde een krans van ravelijnen en andere buitenwerken om het stadje heen. Franse troepen bezetten Sluis in 1747 nog zonder oorlogsgeweld, maar in 1794 vond een zware beschieting plaats. Onder de Franse bezetting werden direct daarna de vestingwerken en het Groot Kasteel ontmanteld.
Vestingwandeling
Sluis is vandaag de dag een klein, maar erg leuk toeristisch stadje. Het belfort staat er nog steeds, of beter gezegd: staat er weer. Een bevrijdingsoperatie door de Canadezen in 1944 verwoestte het stadje én de toren, maar deze is daarna in oude stijl herbouwd. In de naoorlogse jaren is ook een groot deel van de 17e-eeuwse vestingwallen behouden. Hier is een mooie wandeling te maken. Kom dan wel in de lente of de zomer, wanneer de bomen in het blad staan en alles groeit en bloeit. Een vestingwandeling hier is een mooie wandeling door het groen. Vooral de Westpoort, of ‘Stenen Beer’, moet je gezien hebben, een kolossale klomp steen, tussen 1444 en 1456 gebouwd en in 1587 verwoest tijdens het beleg van Sluis door de Spanjaarden. In de twintigste eeuw zijn de restanten gerestaureerd en inmiddels is het een rijksmonument. Ook van de Oostpoort, de Zuidpoort en de Waterpoort zijn nog restanten te zien.
In het stadje zelf is nog een deel van de middeleeuwse stadsmuur bewaard gebleven. Zoek hiervoor naar de straat Kalkboei, ter hoogte van nr. 1 staat de muur. Een foto van dit muurfragment heb je in deel 1 van deze serie kunnen zien. En als je dan toch in Zeeuws-Vlaanderen bent, kun je na Sluis bekeken te hebben, doorreizen naar Hulst. Dat is ook een oud vestingstadje waar de oude stadswallen gerestaureerd zijn en waar je een mooie wandeling kunt maken. Maar dat is iets voor een toekomstig artikel.
Gebruikte literatuur:
J.H. van Dale, Een blik op de vorming der stad Sluis en op den aanleg harer vestingwerken van 1382 tot 1587 (1871), te downloaden via deze link.
P. Meesters, De geschiedenis van Sluis (1980)
Inventaris op het archief van Sluis.