Wallenweetjes

Op deze pagina vind je een verzameling weetjes en feitjes over stadsmuren. Nog niet zo heel veel, maar in de toekomst komen er meer bij. Heb je zelf een vraag over stadsmuren? Stel hem via info@wallenmurenpoorten.nl, dan kan ik het antwoord – als ik dat heb – hier plaatsen.

Wanneer werd de eerste stadsmuur gebouwd?

Als het gaat om de eerste stadsmuur ooit, in de wereld, dan is dat onduidelijk. Wel is zeker dat stadsmuren al zo oud als de oudste steden zijn. Rond een van de eerste steden uit de geschiedenis, Jericho, stond al een stadsmuur. Die zal rond 8.000 v. Chr. gebouwd zijn.

De eerste Nederlandse stadsmuur is die rond het Romeinse Ulpia Noviomagus, een stad die iets ten westen lag van wat nu de binnenstad van Nijmegen is. Deze muur werd rond 150 na Chr. gebouwd. Na de Romeinse tijd duurt het nog duizend jaar voor er weer een stadsmuur wordt gebouwd, als je de aarden wallen die rond plaatsen als Deventer en de ringwalburchten die rond Zutphen en Zeeuwse nederzettingen werden aangelegd, niet meetelt. In Utrecht begon men iets na 1122, het jaar dat stadsrecht werd verkregen, aan een stadsmuur. Maar dit was de eerste tijd nog grotendeels een aarden wal. ‘s-Hertogenbosch was rond 1200 de eerste stad die aan een volledig stenen stadsmuur begon te werken.

In welke Nederlandse stad vind je de meeste stadspoorten?

Die vind je in Amsterdam, vijf maar liefst. Maar let op: slechts drie daarvan zijn van de stad zelf. Dat zijn de Sint-Anthoniespoort (de Waag op de Nieuwmarkt), de Muiderpoort en de Willemspoort. Maar in de tuin van het Rijksmuseum staan er nog twee: de Bergpoort uit Deventer en de Herepoort uit Groningen. Die zijn daar beide in 1885 naartoe verplaatst, toen de wallen en poorten van Deventer en Groningen geslecht werden. Beide steden hebben later pogingen gedaan om hun poorten weer terug te krijgen, maar tot nu toe tevergeefs.

Had iedere stadsmuur een gracht?

In Nederland wel. Ik ben nog geen stad tegengekomen die er geen een had. In Nederland waren ook vrijwel alle grachten nat, dat wil zeggen dat er water in stond. In waterrijk Nederland is dat ook niet zo moeilijk, er zijn overal rivieren waarnaartoe kanalen gegraven kunnen worden die als grachten kunnen dienen. Droge grachten, wat dus in feite greppels zijn, zijn er maar heel weinig geweest.

In andere landen zijn er zeker veel meer droge grachten geweest, vooral in bergachtige gebieden waar geen water heen geleid konden worden. Of er ook steden zijn geweest die helemaal geen gracht hadden: vast wel, maar ik ken ze (nog) niet. Een gracht vóór de stadsmuur helpt enorm om het de vijand die de stad in wil nemen, moeilijk te maken. Het graven van een gracht vergt veel werk, maar is redelijk eenvoudig en het helpt de stadsverdediging enorm, dus waarom zou een stad het niet doen?

Wat was de laatste stadspoort die ooit in Nederland is gebouwd?

Dat was de Utrechtsepoort in Naarden. Die werd in 1877 gebouwd, als onderdeel van de modernisering van de vesting Naarden. De poort verving een oudere Utrechtsepoort, die in 1680 was gebouwd.

Heeft ieder continent op de wereld steden met stadsmuren gehad?

Bijna wel. Alleen Australië en Antarctica hebben geen steden met stadsmuren gehad. Van Antarctica is het logisch, daar zijn ook geen steden. Australië heeft wel fortificaties rond havens en militaire terreinen gehad, maar niet rond steden.

Alle andere continenten hebben wel stadsmuren gehad. Van Amerika kennen we natuurlijk Wall Street in New York, vernoemd naar de wal die rond de pas gestichte nederzetting lag. Maar ook in pré-columbiaanse tijden hadden Noord- en Zuid-Amerikaanse nederzettingen muren, al waren dit vaak houten palissades. Europese en Aziatische steden hebben grote stenen stadsmuren gekend, daar kennen we er genoeg van. Soms staan die nog voor een groot deel overeind, al dan niet herbouwd of flink gerestaureerd. Rond Afrikaanse steden stonden vaak muren van leem, die van Great Zimbabwe waren wel 11 meter hoog.

Heeft het woord 'poorter' iets te maken met de stadspoorten?

Nee, al wordt dat wel vaak gedacht. De redenatie is dan dat met ‘poorters’ de mensen worden bedoeld die binnen de poorten van de stad leefden. Maar dat klopt niet. Poorters zijn burger die het recht hadden om binnen de poorten van een plaats met stadsrechten te wonen. Het woord poorter is afkomstig van ‘portus’, Latijns voor haven. De eerste steden begonnen ook bijna altijd als haven aan een rivier, als aanlegplaats voor handelsschepen. Mensen die hier woonden waren dus min of meer havenbewoners, of bewoners van de portus. Later is ‘poorter’ dan een benaming voor alle burgers van een stad geworden.

Hebben alle Nederlandse provincies versterkte steden gehad?

Met uitzondering van Flevoland (maar dat is logisch): ja, maar het is wel ongelijk verdeeld. Groningen heeft maar drie versterkte steden gehad: Groningen, Appingedam en Delfzijl. Drenthe heeft maar één stad met stadsmuren gehad: Coevorden. In Friesland zijn meerdere versterkte steden geweest, maar die hadden vrijwel allemaal aarden wallen. Alleen Sneek heeft een stenen stadsmuur gehad. In alle andere provincies zijn vele steden met aarden wallen en stenen stadsmuren te vinden geweest.